Zapobieganie napadom klasterowego bólu głowy za pomocą werapamilu

Standardowy lek pierwszego wyboru w profilaktyce (w odpowiednio wysokiej dawce)

Werapamil to lek kardiologiczny, który od około czterdziestu lat pozostaje lekiem pierwszego wyboru w profilaktyce klasterowego bólu głowy. Jeśli neurolog lub specjalista zajmujący się bólami głowy zna się na klasterowym bólu głowy, niemal na pewno werapamil będzie pierwszym lekiem, jaki zaproponuje, niezależnie od tego, czy klasterowy ból głowy ma postać epizodyczną, czy przewlekłą.

W kontrolowanym placebo badaniu z randomizacją u 80% pacjentów z postacią epizodyczną przyjmujących 360 mg/dobę po 14 dniach stosowania werapamilu nastąpiło zmniejszenie liczby napadów o 50%, w porównaniu z 0% w grupie placebo.^[1] Wytyczne European Academy of Neurology z 2023 roku zawierają silne zalecenie jego stosowania, a w 2025 roku Światowa Organizacja Zdrowia dodała werapamil do swojej Modelowej Listy Leków Podstawowych specjalnie dla klasterowego bólu głowy.^[2][3] Co ciekawe, werapamil jest obecnie stosowany w klasterowym bólu głowy poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label), co oznacza, że żaden organ rejestracyjny nie zatwierdził go formalnie specjalnie dla klasterowego bólu głowy.

Dawki stosowane w klasterowym bólu głowy (od 360 do 960 mg/dobę, czasem wyższe) są mniej więcej dwukrotnie wyższe niż dawki stosowane w nadciśnieniu, a ich bezpieczne stosowanie wymaga monitorowania elektrokardiograficznego (EKG). U około 1 na 5 pacjentów przyjmujących odpowiednie dawki podczas stopniowego ich zwiększania pojawiają się pewne zmiany w EKG.^[4] Niemal wszystkie te zmiany są łagodne i można je opanować poprzez dostosowanie dawki, ale to właśnie z ich powodu monitorowanie jest koniecznością.

---

Jak przyjmować werapamil w klasterowym bólu głowy

Werapamil przyjmuje się codziennie, w dawce zwiększanej powoli w ciągu kilku tygodni. Stosuje się go, aby zapobiegać przyszłym napadom, a nie przerywać napad już trwający.

Typowy schemat może wyglądać następująco; leczenie rozpoczyna się na początku klasteru (lub, najlepiej, na krótko przed nim; albo w dowolnym momencie u pacjentów z postacią przewlekłą):

1. Lekarz wykona wyjściowe EKG. Jeśli wszystko wygląda dobrze, należy rozpocząć przyjmowanie 240 mg/dobę werapamilu o natychmiastowym uwalnianiu (80 mg trzy razy dziennie).
2. Jeśli trwa klaster, równolegle z werapamilem może zostać przepisany krótki kurs prednizonu (lub blokada nerwu potylicznego). Te metody leczenia mogą zmniejszyć liczbę napadów w ciągu 2 do 3 tygodni, zanim werapamil zacznie działać (ale nie można ich stosować długotrwale).
3. Następnie zwiększa się dawkę o 80 mg co 1 do 2 tygodni, wykonując EKG przed każdym zwiększeniem. Jeśli klaster już trwa, możliwe może być szybsze zwiększanie dawki.
4. Skuteczna dawka u większości pacjentów mieści się w zakresie od 360 do 720 mg/dobę. Niektórzy pacjenci potrzebują jednak od 960 do 1 200 mg/dobę.
5. Po osiągnięciu skutecznej dawki należy przy niej pozostać. Pacjenci z postacią epizodyczną przyjmują werapamil przez cały klaster i jeszcze kilka tygodni po nim, a następnie stopniowo zmniejszają dawkę. Pacjenci z postacią przewlekłą przyjmują go bezterminowo.
6. EKG wykonuje się okresowo przez cały czas przyjmowania werapamilu, zwykle co 3 do 6 miesięcy przy wysokich dawkach.

Pełny schemat znajduje się na stronie protokołu.

Typowy protokół stosowania werapamilu.

---

Skuteczność werapamilu

Nie mamy bardzo jasnego obrazu tego, jaki odsetek pacjentów odczuwa ulgę i w jakim stopniu, ale dane, którymi dysponujemy, są zachęcające.

W badaniu z randomizacją u 80% pacjentów z postacią epizodyczną po 14 dniach stosowania werapamilu (w dawce 360 mg/dobę) nastąpiło zmniejszenie liczby napadów o 50%.^[1] W badaniu otwartym 94% pacjentów z postacią epizodyczną i 55% pacjentów z postacią przewlekłą osiągnęło całkowitą ulgę.^[5]

Dane z ankiet pacjenckich są bardziej zróżnicowane. Metaanaliza ankiet przeprowadzona przez Rusanena i współpracowników wykazała, że tylko około 50% pacjentów, którzy wypróbowali werapamil, zareagowało pozytywnie.^[6] Prawdopodobne jest jednak, że spora część ankietowanych pacjentów nie stosowała prawidłowego protokołu (w szczególności nie osiągnęła wystarczająco wysokiej dawki lub nie czekała wystarczająco długo).

Dla istotnej mniejszości, która nie odpowiada na leczenie przy żadnej dawce, istnieją inne opcje. Polecamy nasz poradnik o leczeniu profilaktycznym, aby dowiedzieć się o nich więcej i znaleźć coś, co zadziała w danym przypadku.

---

References

1. ↩ Leone M, D'Amico D, Frediani F, et al. (2000). Verapamil in the prophylaxis of episodic cluster headache: a double-blind study versus placebo. Neurology, 54(6), 1382–1385. Link
2. ↩ May A, Evers S, Goadsby PJ, Leone M, Manzoni GC, Pascual J, et al. (2023). European Academy of Neurology guidelines on the treatment of cluster headache. European Journal of Neurology, 30(10), 2955–2979. doi:10.1111/ene.15956
3. ↩ Tassorelli C, Lampl C, García-Azorín D, et al. (2026). WHO Model List of Essential Medicines additions for cluster headache. Cephalalgia. Link
4. ↩ Cohen AS, Matharu MS, Goadsby PJ (2007). Electrocardiographic abnormalities in patients with cluster headache on verapamil therapy. Neurology, 69(7), 668–675. Link
5. ↩ Blau JN, Engel HO (2004). Individualizing treatment with verapamil for cluster headache patients. Headache, 44(10), 1013–1018. Link
6. ↩ Rusanen SS, De S, Schindler EAD, Artto VA, Storvik M (2022). Self-reported efficacy of treatments in cluster headache: a systematic review of survey studies. Current Pain and Headache Reports, 26(8), 623–637. Link